Fonemisch bewustzijn: belangrijk bij het leren lezen en spellen (deel 1)

Annemarieke Kool – Expertis

In de klas is een groep jonge kinderen druk bezig met elkaar. “Juf, mijn letter is van mmmmm !” roept een kind met de naam Maarten vol verbazing. Een ander springt in de hoepel met de eerste letter van het woord dat de leerkracht noemt. Met hoepels zijn de kinderen bewegend bezig met fonemisch bewustzijn.

 Ze springen in de hoepel terwijl het woord in stukjes wordt gehakt. Ze rennen naar de hoepel bij de beginklank van het woord. En kinderen rennen naar een hoepel waar een woord ligt wat rijmt op het rijmwoord. Spelenderwijs leren hoe klanken woorden vormen, een prachtige leersituatie.

Lezen en spellen zijn belangrijke vaardigheden voor kinderen. In de jonge jaren wordt hier al een basis voor gelegd. In deze tweedelige blogreeks nemen we je mee in de wetenschap over het fonemisch bewustzijn. In dit eerste deel leggen we uit wat het is en waarom het zo belangrijk is om dit bij jonge kinderen te ondersteunen. In deel twee geven we je praktische tips en voorbeelden om fonemisch bewustzijn te stimuleren.

Van klanken, tot letters, naar lezen

De basis voor het lezen is het manipuleren van klanken. Dat betekent dat aan elke klank in een woord  een geschreven letter of grafeem gekoppeld kan worden. Vaardigheden rond klanken en letters zijn een belangrijk onderdeel van geletterdheid van jonge kinderen.  Het is de basis voor het goed leren lezen en schrijven. In de voor- en vroegschoolse periode leggen we de basis  hiervoor door klanken aan te bieden. We werken dan aan het fonologisch en fonemisch bewustzijn. Uit theorie en onderzoek blijkt dat het fonologisch bewustzijn een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van het leren lezen. Een zwak fonologisch bewustzijn is een van de belangrijkste oorzaken van leesproblemen en dyslexie.

Jarenlang onderzoek toont aan hoe belangrijk het is om peuters en kleuters nieuwsgierig te maken naar de wereld van taal en letters, zodat zij in hun ontdektocht een goede basis voor het lezen meekrijgen. Het verkennen van letters maakt hier deel van uit. Als pedagogisch professional of leerkracht kun je jonge kinderen prikkelen om klanken en letters met hun lijf te beleven en zo sterke klanktekenkoppelingen te ontwikkelen op een manier die volledig bij hen past.

Fo-no-lo-wattes?

De onderstaande figuur laat de lagen van taalbewustzijn en klankbewustzijn zien met in het hart het meest uitdagende niveau van het fonemisch bewustzijn. Fonologisch bewustzijn is breder dan fonemisch bewustzijn. Onder fonologisch bewustzijn valt het puzzelen en spelen met de klanken, bijvoorbeeld rijmen of woorden in lettergrepen verdelen.

We ontwikkelen het fonologisch bewustzijn bij kleuters door met ze te rijmen, klankgroepen te laten klappen en het aantal woorden in een zin te laten herkennen. Het rijmen en het klappen van klankgroepen heeft geen directe relatie met het leren lezen, toch zijn deze vaardigheden wel van belang voor het taalbewustzijn en fonemisch bewustzijn.

Figuur: Lagen van taalbewustzijn en klank bewustzijn (Geudens et al., 2021)

Fonemisch bewustzijn is een specifiek onderdeel van fonologisch bewustzijn en gericht op de kleinste klankeenheden in de taal. Fonemisch bewustzijn richt zich specifiek op de klanken binnen een woord. Het fonemisch bewustzijn is het besef dat woorden zijn opgebouwd uit individuele klanken, genaamd fonemen.  Om te leren lezen is fonemisch bewustzijn voorwaardelijk. Eigenlijk leer je spelen met klanken en ontdek je later dat er heel veel klanken zijn maar minder letters. Die letters kunnen door een combinatie samen wel veranderen in andere klanken. We hebben het dan over klankbewustzijn en letterkennis. Kinderen worden zich bewust van het feit dat woorden uit afzonderlijke klanken bestaan. Die klanken kunnen we koppelen aan letters, dat heet de foneem-grafeemkoppeling.

Als we spreken over fonemisch bewustzijn zijn er heel wat verschillen tussen activiteiten en de mate van inzicht die deze vragen. Zo is het makkelijker om de klankpositie te bepalen (ik hoor /m/ in ‘kam’)  dan alle klanken in een woord te benoemen (Ik hak ‘kam’ als /k/-/a/-/m/).  Activiteiten waarbij je klanken moet manipuleren zijn nog moeilijker,  zoals het toevoegen, weglaten en vervangen van klanken. (Wat hoor je als je in ‘poes’ de klank /oe/ weglaat en /a/ toevoegt?). En opdrachten met auditieve synthese (welk woord maak je met de klanken /p/-/e/-/t/?) blijken minder effectief dan bovenstaande opdrachten.

Fonemisch bewustzijn moet je stimuleren

Kortom: Wanneer kinderen loskomen van de betekenis van woorden en op een meer globaal niveau kunnen rijmen of woorden kunnen verdelen in klankgroepenspreken spreken we van fonologisch bewustzijn. Wanneer zij dit inzicht hebben op het niveau van losse klanken spreken we van fonemisch bewustzijn.

Een sterk ontwikkeld fonemisch bewustzijn is een cruciale voorspeller voor latere leesvaardigheid. Maar het is een hardnekkig misverstand dat kinderen zelf tot fonemisch bewustzijn komen “als ze hier aan toe zijn”. Onderzoek laat zien dat fonemisch bewustzijn vraagt om expliciete instructie.

Stimuleren kan door aandacht te hebben voor klank- en taalbewustzijn. Bijvoorbeeld door voor te lezen, te spreken en bewust te zijn van de geschreven omgeving (denk aan symbolen, logo’s, letters en woorden). In deel 2 van deze blog leggen we je uit wat je kunt doen om het fonemisch bewustzijn van peuters en kleuters te stimuleren. Tot de volgende keer!

Meer lezen?

Aarnoutse, C. A. J. (2004). Ontwikkeling van beginnende geletterdheid. Nijmegen: Katholieke Universiteit Nijmegen.

Aarnoutse, C, (2000) – Pedagogische Studiën, 2000 – pedagogischestudien.nl

Bacchini, S. (2012). Eerste hulp bij tweede taal: experimentele studies naar woordenschatdidactiek voor jonge tweede-taalverwervers.

Kennisrotonde. (2017). Welke strategie is het meest effectief voor het aanleren van auditieve synthese (“plakken”) bij technisch lezen en wanneer kun je het beste starten met het aanleren hiervan? (KR. 247).