Fonemisch bewustzijn: belangrijk bij het leren lezen en spellen (deel 2)

Annemarieke Kool – Expertis

Weet je het nog? In onze laatste blog legden we je uit wat fonemisch bewust zijn is en waarom het zo belangrijk is voor jonge kinderen om dit te stimuleren. Heel kort door de bocht: fonemisch bewustzijn is het inzicht dat woorden bestaan uit klanken en dat die klanken gekoppeld kunnen worden aan letters. In deze blog vertellen we je meer over hoe je dit bewustzijn kan stimuleren en geven we je leuke tips voor de dagelijkse praktijk.

Stimuleren begint bij een rijke en betekenisvolle taalomgeving

Het stimuleren van fonemisch bewustzijn kan heel goed in een betekenisvolle context worden aangeboden. Activiteiten die passen binnen het thema, gekoppeld aan de ervaringswereld en thema’s die zichtbaar zijn in de leeromgeving. Een betekenisvolle omgeving voor de kinderen biedt vele kansen. Ook een rijk taalaanbod en woordenschat doen ertoe. In de omgeving van het kind zijn er veel mogelijkheden om taal te ontdekken. Gevarieerd woordgebruik, elke dag abstracte woorden en onderwerpen benoemen, gebruik van synoniemen en verschillende soorten zinsconstructies. Wanneer je die inzet, bied je een rijke gevarieerde taalomgeving aan.

Maar een rijke taalomgeving alleen is niet genoeg. Vooral kinderen van wie de thuisomgeving onvoldoende taal aanbiedt, profiteren van expliciete instructie in het fonemisch bewustzijn. Kinderen hoeven je aanbod niet meteen over te nemen en te beheersen, herhaaldelijk prikkelen is al een mooie opstap. En een goede basis geef je mee als je kinderen kan enthousiasmeren en samen op zoek gaat naar klanken en letters.

Je kunt veel doen om de klank- en letterkennis te stimuleren. Alleen al het aanbieden van een rijke geletterde leeromgeving waar kinderen veel letter en geschreven teksten zien. Maar ook door specifieke oefeningen aan te bieden die te maken hebben met het herkennen van letters (benoemen en aanwijzen van letters in een woord), of oefeningen die kinderen stimuleren om abstractere zaken te onthouden (zoals “ik ga op reis en neem mee”).

Zoemend of zingend praten en lezen

Een manier om bij de dragen aan de latere leesvaardigheid is het zoemend of zingend lezen/praten (ook wel ‘plakken’ of auditieve synthese genoemd). Het gaat om letters aan elkaar verbinden door ze te ‘zoemen’. Dan hoor je vanzelf welke letters ontstaan.

Een voorbeeld: “IK LOOP”: je modelt als professional hoe je de letters ‘aan elkaar vast’ uitspreekt, zodat er klinkt: iiiiiikkkkk llllllloooooppppp: ik loop! Bij zoemend lezen en zingend lezen worden de klanken lang aangehouden. In die tijd kan het kind vooruitkijken naar de volgende klank. Bij ‘zoemend’ en ‘zingend lezen’ worden de klanken van het woord uitgesproken zonder ze op te breken in aparte stukjes. De eerste letterklank wordt lang aangehouden, waarna de volgende eraan vastgeplakt word: mmmaaaan (maan) of sssssiiiiiiip (sip).

Direct beginnen met zoemend leren lezen in de fase auditieve synthese voorkomt spellende lezers. Spellend lezen houdt in dat elke klank afzonderlijk hardop wordt gezegd, en deze klanken daarna pas aan elkaar worden verbonden. Door leerlingen zoemend te leren lezen, leren zij de aangeboden letters om te zetten naar klanken, deze direct samen te voegen en zo herkennen zij auditief eerder welke woorden zij lezen.

Niet plakken, maar hakken

Waar ‘plakken goed’ is voor het leren lezen, draagt ‘hakken’ juist bij aan het leren spellen. Hakken (ook wel auditieve analyse) gat over een woord opdelen in klanken. Bij schrijven moet je het woord opdelen in klanken. Daar zoek je de goede letters bij in het geheugen, die schrijf je in de goede volgorde op. Hakken betekent dus een woord auditief in klanken delen.

Voor kinderen met een andere taalachtergrond kan dat soms een grote uitdaging zijn. Want sommige klanken komen in bepaalde moedertalen niet voor. Kinderen kennen een klankgevoelige periode, in het eerste levens jaar. In die periode reageren baby’s al op verschillen in fonemen in verschillende talen. Maar ze worden ook ongevoelig voor fonemen die niet tot hun moedergaal behoren. Fonemen die niet in hun moedertaal horen, moeten dan tijdens het leren lezen en spellen opnieuw opgeroepen worden. Je kunt kinderen hierbij helpen door te modellen. Laat een kind luisteren en kijken hoe een klank wordt uitgesproken, hoe je mond zich vormt en welke uitspraak daarbij hoort.

Kortom: wat te doen?

• Zing en rijm samen, liedjes onthouden, rijmwoorden oefenen en woorden bedenken
• Doe luisterspelletjes
• Speel met zinnen en woorden, hoeveel woorden staan er in een zin? Kan je een korte zin langer maken?
• Hakken en plakken, laat kinderen woorden in losse klanken uitspreken en weer aan elkaar plakken
• Klankpositie:Horen welke klank vooraan, achteraan of in het midden van een woord zit (bv. de /m/ in ‘maan’).
• Lees voor, diverse teksten, stel luistervragen

Wat doet er toe?

• dagelijkse korte en interactieve sessies van 10 tot 15 minuten
• een duidelijke opbouw in het aanbod

• regelmatige herhaling van lesactiviteiten
• doe het modelend voor : de klank hoe die klinkt, hoe je mond beweegt en hoe het gebaar erbij is
• gebruik maken van gebaren en visuele ondersteuning is zeker bij zwakke leerlingen van belang
• meer tijd voor risico leerlingen (herhalen van instructie ne meer tijd om te oefenen)

En als het ondanks dat moeizaam gaat?

Er zijn kinderen die moeite hebben met het eigen maken van de vaardigheden van fonemisch bewustzijn en het aanleren van letters, waar andere kinderen het als vanzelf lijken op te pakken. Een betekenisvol en uitdagend aanbod waarin kinderen kunnen exploreren en gerichte instructie krijgen is voor iedereen belangrijk. Maar zeker voor risicolezers die meer tijd nodig hebben om de klanken en letters te oefenen en op te slaan.

Als het fonemisch bewustzijn van een kind achterblijft, onderzoek dan welke oorzaken er kunnen zijn. Mogelijk kan de leerling niet goed horen, komt er dyslexie in de familie voor, heeft de leerling een zwakke mondelinge taalvaardigheid, is er een taalarme situatie thuis, is een leerling meertalig en bepaalde klanken niet gewend of heeft de leerling weinig ervaring met de Nederlandse taal. Verschillende oorzaken vragen namelijk om een verschillend plan van aanpak.